Ògbè Ìwòrì: Ìdáríjì, ìbáṣepọ̀ àìdánidájọ́, àti ìgbésí ayé tuntun

Ògbè Ìwòrì jẹ́ Odù amúlòpọ̀ nínú àkójọpọ̀ 256 Ifá. Àwọn àló ìbẹ̀rẹ̀ ń tọ́ka sí ìmúlòpadà nípasẹ̀ ìpàdé àìmọ̀: àwọn ènìyàn tí ń gba ọ̀gbìn di ẹbí tó ń bọ̀, nígbà tí agbẹ́ tí a lé lọ́ọ́ sílẹ̀ gba ará òkèèrè là àti rí ilé tuntun. A lè tọ́ka sí àmì yìí nípasẹ̀ ìfarapa tó wà láàárín ìbáṣepọ̀ àti agbára àìdájọ́. Àwọn àwòrán ọgbìn rẹ̀ mú ìgbésí ayé hàn gbangba, nígbà tí àtòjọ ìbẹ̀rẹ̀ sọ̀kan rẹ̀ pẹ̀lú àwọn irinṣẹ́ ìmúlò, ìdènà, àti àṣẹ Osanyin.

Ìbéèrè kan láti mú lọ nípasẹ̀ ìkọ́ yìí: Nígbà wo ni ìpèsè aláàánú ń dá ìbáṣepọ̀ sílẹ̀, àti nígbà wo ni ó ń dá ojúṣe tó nílò ìwádìí sílẹ̀?

Níbo ni Odù yìí ti wà

Ògbè Ìwòrì wà nínú Ẹbí Ògbè nínú àtẹ̀jáde ìkọ́ yìí ní Ilé-ẹ̀kọ́ yìí. Ó jẹ́ Odù amúlòpọ̀, tó yàtọ̀ sí Ìwòrì Ògbè. Àtòjọ rẹ̀ ṣe pàtàkì. A ń tọ́ka ẹ̀kọ́ rẹ̀ nípasẹ̀ àwọn àló tirẹ̀, kì í ṣe nípasẹ̀ fífi àpejuwe méjì tó wọ́pọ̀ jọ.

Àwọn Òrìṣà pàtàkì àti ìbáṣepọ̀ mímọ́

Àwọn àwòrán tó wà ní isalẹ ni a yàn fún ipa wọn nínú àwọn ìtàn tí a jíròrò níbí. Wọ́n ń pèsè ọ̀nà ìtẹ̀síwájú tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àṣà.

• Ọ̀rúnmìlà. Ó gbin epa pẹ̀lú ìtọ́́nisọ́nà Ifá nínú àló ìgbéyàwó, ó sì tún sọ fún Awó Kerere láti wá ìgbésí ayé níbi míì.

• Òsanyìn. Àṣírí rẹ̀ wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ kíláàsì ará òkèèrè tó wà nínú ewu, ó sì di mímọ́ pẹ̀lú ọgbìn lẹ́yìn ìgbà tí Kerere gba á là, tó so ilẹ̀, ìmọ̀ amọ̀ja, àti ìdúró pọ̀.

Ìwádìí míì onkọ̀wé: The Myths and Revelations of Odù Ògbè Ìwòrì ń ṣe àtúnṣe àmì yìí ní ìwé pẹ̀lú. Àwọn àkọsílẹ̀ ìtàn tí a jíròrò níbí ṣètò àwọn ẹlẹ́ri àti àyíká ìsìn wọn.

Àwọn àló pàtàkì àti itumọ̀ wọn

Epa àti ìdáríjì pẹ̀lú àdéhùn

Orunmila ń gbin epa nígbà tí ó ń wá aya. Nígbà tí ó rí àwọn obìnrin méjì tí ń gba ọ̀gbìn náà, ó gbọ́ ìbànújẹ wọn pé kí wọ́n má bà á jẹ́ olè. Ó dáríjì wọn pẹ̀lú àdéhùn pé kí wọ́n má tún ji, ìtàn náà sì parí pẹ̀lú ìgbéyàwó pẹ̀lú àwọn obìnrin méjì náà. Ìpadànù ọgbìn di àkókò fún ìbáṣepọ̀ tuntun, nínú àló tó ní àfihàn Cuban pàtó.

Ìpàdé náà wúlò fún ìṣàwárí bí àwùjọ ṣe ń bá ìfarapa ṣe láì fi ènìyàn kan mọ́ ìfarapa náà títí láé. Ṣùgbọ́n ìdáríjì àti ìgbéyàwó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àìdájọ́: oní ọgbìn ni agbára láti ṣàkóso ẹ̀sùn àti ìpinnu rẹ̀. A lè fi ìṣòro yìí hàn gbangba kí a má bà á ṣe àfihàn ìpinnu tó wọ́pọ̀ fún ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìfaradà.

Àyíká ìtàn: Àló tó ní àfihàn Cuban nínú àwọn àkọsílẹ̀ tí a jíròrò níbí; kò sí onítàn tàbí ìtàn ìtẹ̀jáde tó dá lórí ara rẹ̀.

Ìgbàlà lẹ́gbẹ̀ẹ́ kíláàsì

Awó Kerere kúrò níbi tí ìgbésí ayé rẹ̀ ti bàjẹ́. Ní ọ̀nà, ó pàdé ọkùnrin kan tó wà nínú ewu nígbà tí ó ń fa omi, ó sì gba á là. Ará òkèèrè tí a gbà là náà pèsè ìní àti ilẹ̀ pínpín. Àwọn méjèèjì sọ ìbáṣepọ̀ tó bàjẹ́ pẹ̀lú àwọn ìbátan tó ní ìbànújẹ, àti kíláàsì tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Olokun àti Osanyin di àyíká fún ọgbìn tuntun àti ọjà.

Ìgbàlà yìí yípo ipò Kerere kí ó tó ní àṣeyọrí ọjà: ó fi ohun tí ẹlòmíràn nílò ṣe àfikún. Ìrírí ìbáṣepọ̀ tí bàjẹ́ jẹ́ kí ìfowosowopo ṣeé ṣe kọjá àwùjọ ìbí. Ìtàn kò sọ pé ìbáṣepọ̀ tuntun máa yanju ìjà nígbà gbogbo; ìbéèrè pàtàkì rẹ̀ ni ìyàtọ̀ láàárín ìbáṣepọ̀ tí a jogún láìka àti ìbáṣepọ̀ tí a dá lórí ìṣe pẹ̀lú ara wọn.

Àyíká ìtàn: Àló tó ní àfihàn Cuban nínú àwọn àkọsílẹ̀ tí a jíròrò níbí; kò sí onítàn tàbí ìtàn ìtẹ̀jáde tó dá lórí ara rẹ̀.

Ọmọ ọdẹ Ifá fi ìdánilẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ hàn nípasẹ̀ ìlù

Ọmọ ọdẹ Ifá di alákóso ìpàdé fún àwọn agbẹjọ́rò àgbà. Ní ìjíròrò àjọyọ̀, ó sọ pé ewúrẹ́ tó kú lè ní ohùn tó lágbára ju ewúrẹ́ tó wà láàyè lọ. Àwọn àgbà ń bẹ̀rẹ̀ ìfihàn. Ó ní ìlù tí a ṣe pẹ̀lú àwọ̀, ó sì mú un wá sípò ìpàdé ní ìpamọ́. Orin ìlù náà fa àwọn alábàáṣepọ̀ láti jó kí wọ́n tó padà sí ìbéèrè tí a ń jíròrò. Lẹ́yìn náà, ó ṣàfihàn ohun èlò ìlù náà, ìpàdé sì gba pé ìtàn tí ó dà bí àṣírí ni a ti fi hàn gbangba. Ìmọ̀lára ni àwọn olùgbọ́ rẹ̀ ní, kì í ṣe ìkìlọ̀ àìní ìdánilójú.

Ìfihàn náà ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ pípa ohun tí a kà sí ohùn yí padà. Àwọn àgbà kọ́kọ́ lóye ìtàn náà nípasẹ̀ ẹranko tó wà láàyè; ọmọ ọdẹ lóye nípasẹ̀ irinṣẹ́ tí àwọn ènìyàn lè ṣe láti ohun tó kù. Àyípadà yìí jẹ́ kí ìtẹ̀síwájú àti ìyípadà lè wà papọ̀: ohùn náà dá lórí ìgbésí ayé àtijọ́, iṣẹ́ ọwọ́, ìlànà, àti àwọn olùgbọ́. Ọmọ ọdẹ náà tún ṣe pàtàkì nítorí pé àwọn olùgbọ́ ti ní anfaani láti pàdé nílé rẹ̀ nígbà tí wọ́n ṣi ń ṣàwárí ìtumọ̀ rẹ̀. Ìtàn náà kì í ṣe pé ó rọ́pò àwọn àgbà pẹ̀lú ọgbọ́n ọmọ ọdẹ.

Àgbà kan rántí ìbéèrè àkọ́kọ́ nígbà tí ìṣe ìdárayá tó dùn ń fa gbogbo ènìyàn kúrò nípa rẹ̀. Ìmúlò tuntun nílò fọ́ọ̀mù tuntun àti ẹni tó máa fi ẹ̀sùn náà hàn gbangba. Ìtàn náà lágbára jù lọ nígbà tí àwọn ipa wọ̀nyí bá yàtọ̀ síra. Àwọn ohun ìṣe ìjọsìn jẹ́ ti àyíká ìtàn, ìtúmọ̀ rẹ̀ sì wà nínú bí àwùjọ ṣe lè ní ìrírí àti ṣe àyẹ̀wò ìpinnu tó nira láì fi àìfaramọ́ hàn gẹ́gẹ́ bí ìbànújẹ.

Ẹlẹ́ri ìtàn àti àyíká: A fi hàn gbangba pé Osamaro Iyamu Ibie kọ́; àló tó dá lórí Yorùbá/Bini.

Ọmọ iṣẹ́ agbẹ́ tí a jẹ ẹrú kọ́ ìwà ìbànújẹ ọmọ náà

Olufon rà Olo lẹ́yìn tí kò fara mọ́ ìbéèrè àkọ́kọ́ ọdẹ Ifá nítorí pé ó fẹ́ pa owó náà mọ́ fún rira. Ọmọ Olufon, Ajana, ń fi iṣẹ́ ilé àti ọgbà lé Olo lórí, ó sì máa lu nígbà tí kò bá ṣe. Legba ń tọ́ka fún Olo pé kó máa fara mọ́ ìwà yìí mọ́. Olo jẹ Ajana, tó mú kí baba rẹ̀ yara wá sí ọgbà. Wọ́n fún un ní ohun tí wọ́n fi pamọ́, Ajana sì dá lọ́ọ́, Olo sì di vodun tó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ọgbà, Ajana sì wà ní àgbègbè ilé. Ìparí náà pin àwọn ibi ìsìn láì sọ ìtàn ìpadàbọ̀ sí ìpò ìní àtijọ́.

Ìtàn náà fi ìdàgbàsókè ilé múra sílẹ̀ lórí iṣẹ́ tí wọ́n kà sí tita tí kò ní ìpẹ̀yà. Ajana ń mú kí ìṣàkóso baba rẹ̀ lágbára síi, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àṣẹ tirẹ̀ wà lórí jíjẹ ọmọ oní. Kíkọ Olo kọ́ ìmọ̀lára pé rira kó iṣẹ́ agbẹ́ kúrò ní agbára láti fi ààlà sílẹ̀. Jíjẹ jẹ́ ìyípadà àrà òtító, kì í ṣe ọ̀nà tó yẹ fún ìpinnu ìbànújẹ níbi iṣẹ́, ìbànújẹ baba kò sì parí eto tó fa ìjà náà. Legba wà nípò àìlera méjì: ó ń tọ́ka sí ìkà àti pé ó sọ fún baba ohun tí ó yẹ kí ó fún un láti gba ìdásílẹ̀.

Kò ṣe bí alájọṣepọ̀ tó dá lórí àìlera tó wà níta ìjà náà. Ìyípadà láti ìní sí àwọn ibi ìsìn tó yàtọ̀ fi ìbéèrè tó ní ìtàn jù ìtẹ́wọ́gbà ìsọ̀kan orákùlù hàn. Ó ń béèrè bóyá ìmọ̀lára ìwà pẹ̀lú ẹlòmíràn tó lágbára lè ṣeé ṣe nígbà tí ẹni tó lágbára bá ní ìbànújẹ pẹ̀lú ẹni tí iṣẹ́ rẹ̀ kà sí ohun.

Ẹlẹ́ri ìtàn àti àyíká: Àló Fon Fá/vodun tí Bernard Maupoil kọ́, tí a kọ́ ọ́ ní aṣiṣe gẹ́gẹ́ bí Maulpoil ní akọlé agbègbè.

Ohun tí a bí nínú Odù yìí

“A bí” lè túmọ̀ sí ìbáṣepọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ àṣà tàbí ohun tí ó yọ láti ìtàn: agbára, ìbáṣepọ̀, ìṣe tàbí àtòjọ ìgbésí ayé. Àwọn itumọ̀ tí a fa láti ìtàn ni a fi àpèjúwe sílẹ̀ ní isalẹ, kí ìpìlẹ̀ wọn lè hàn gbangba.

Ìlérí Osanyin

Ìbáṣepọ̀ orísun àṣà tó yàn.

Àtòjọ ìbẹ̀rẹ̀ tọ́ka sí ìlérí pẹ̀lú Osanyin ní ilẹ̀ Mandinka, ó sì fún ní àwọn ohun èlò tó yàtọ̀. Ṣe àfipamọ́ ìbáṣepọ̀ náà láì fi ilẹ̀ àti àwọn àlàyé ìjọsìn hàn gẹ́gẹ́ bí ìtàn tó dá lórí ìmúlò.

Àwọn irinṣẹ́ ìmúlò tí Oshun mú

Ìbáṣepọ̀ orísun àṣà tó yàn.

Àtòjọ náà so Oshun pọ̀ mọ́ mímú pẹpẹ, pq, àti òjò ìmúlò láti ọwọ́ Orunmila. Èyí jẹ́ àfihàn ìbẹ̀rẹ̀ nípa ìmọ̀; àwọn àló ìgbéyàwó àti ìbímọ̀ tí a yàn kò sọ ìṣẹ̀lẹ̀ yìí.

Ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn ìwọn ìgbésí ayé

Àwọn ìbéèrè wọ̀nyí mú àwọn àló tí a yàn wá sí ìgbésí ayé òní. Wọ́n jẹ́ ìpè ìtúmọ̀ fún ìkọ́.

Iṣẹ́ àti àwọn ohun èlò

Ìgbésí ayé tuntun Kerere tẹ̀lé ìgbàlà àti ìpèsè ilẹ̀ pínpín, kì í ṣe ìkójọpọ̀ ohun kan ṣoṣo. Ọjà ń bẹ lẹ́yìn ìdúró àti ọgbìn, tó fi hàn pé àwọn ohun èlò ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú alábàáṣepọ̀ tó ní ìtẹ́lọ́run àti ibi tí iṣẹ́ lè tẹ̀síwájú.

Ronú: Ìbáṣepọ̀ wo ni ń jẹ́ kí iṣẹ́ tó ní èso ṣeé ṣe?

Ìbáṣepọ̀ àti ẹbí

Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ méjèèjì tí a yàn yí ìpàdé tó nira padà sí ìbáṣepọ̀ tuntun. Ìṣẹ̀lẹ̀ ìgbéyàwó tún fi agbára púpọ̀ sí ọwọ́ oní ọgbìn tó ní ìfarapa, nítorí náà ìtúmọ̀ nípa ìbáṣepọ̀ yẹ kí ó pa ìbéèrè nípa agbára àti àwọn àdéhùn tó wà pẹ̀lú ìdáríjì mọ́.

Ronú: Ṣé gbogbo ènìyàn tó wà nínú ìṣẹ̀lẹ̀ lè kọ ìbáṣepọ̀ tó ń bẹ?

Ìwà àti ìgbésí ayé inú

Kerere dáhùn sí ewu ará òkèèrè nígbà tó ń rú ìfarapa tirẹ̀. Agbara rẹ̀ láti ṣe ohun tó wúlò yá kúrò nínú ìṣòro ìpẹ̀yà àtijọ́ rẹ̀. Àlàyé yìí ń ṣe àfihàn ìmúlò ìdájọ́ pẹ̀lú ojúṣe nígbà ìyípadà.

Ronú: Kí ni ìdáhùn tó wúlò tí ó ṣì ṣeé ṣe nígbà ìparí?

Àjọṣe àti ojúṣe

Ọgbà tuntun di ibi tí àwọn onírajà ń lọ, tó ń so ìmúlò ara ẹni pọ̀ mọ́ nẹ́tíwọ́ọ̀kì paṣipaarọ̀ tó gbooro. Ìtàn náà ń jẹ́ kí àjọṣe tuntun hàn gbangba nípasẹ̀ ìfowosowopo tó wúlò, láì pa àìmọ̀kan tó wà tẹ́lẹ̀ run tàbí láì ṣe ìlérí ìtúnṣe àìmọ̀kan àwọn ìbáṣepọ̀ atijọ́.

Ronú: Tálọ̀ ń rí èrè nígbà tí ìbáṣepọ̀ tuntun bá ṣeyebíye?

Ìtúmọ̀ jinlẹ̀ sí àwọn ìbáṣepọ̀ mímọ́

Ìbáṣepọ̀ àti paṣipaarọ̀ ń jẹ́ kí ìyípadà jẹ́ mímu

Nínú ìtàn ìlù, ìbáṣepọ̀ wà níwájú ìyípadà àwọ̀ ẹran ẹranko sí ohun èlò tí a máa gbọ́ ní àjọ Ifá. Ohùn náà kì í ṣe àpẹẹrẹ tó ní ọgbọ́n ṣùgbọ́n ó gba ipò rẹ̀ nínú àjọ ìjọsìn, ó sì jẹ́ kí ìmọ̀ràn onímọ̀ Ifá jẹ́ mímu nípasẹ̀ ìṣe pẹ̀lú. Nínú ìtàn Fon, ìfarahàn Olo gẹ́gẹ́ bí vodun tẹ̀lé paṣipaarọ̀ tí a kọ́ láti ṣe tí a sì ṣe é ní ìkẹyìn, lẹ́yìn èyí ọgbà àti ilé gba àwọn ìfarahàn mímọ́ tó yàtọ̀. Àwọn ìmọ̀ ẹ̀sìn yìí yàtọ̀, kì í ṣe àwọn ìlànà ìṣe tó lè yípadà. Ìgbìn epa tí a ṣe tẹ́lẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìtọ́nisọ́nà Ifá, nígbà tí ìpò tuntun Kerere ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú kìnnìún omi àti ìmọ̀ Osanyin. Àwọn ìbáṣepọ̀ ẹ̀mí ń ṣètò ohun tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ lè mọ̀ àti ṣe; àwọn ìtúmọ̀ àwùjọ àkókò yìí yẹ kí wọ́n jẹ́ ìtúmọ̀ àfikún sí àwọn ìbáṣepọ̀ wọ̀nyí.

Ilé ń bẹ̀rẹ̀ lórí àwọn ènìyàn tó ju àwọn olùníkọ̀wé rẹ̀ lọ

Olo ń ṣe iṣẹ́ pàtàkì láì ní àṣẹ, nígbà tí Ajana ní àṣẹ láì ṣe àfikún tó bá àṣẹ mu. Ẹnikan tó wà lára àwọn tí a gbà láàyè nínú ìtàn Kerere fún ilẹ̀, ìmọ̀, àti ìbáṣepọ̀ lẹ́yìn tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Kerere. Àwọn ìtàn méjèèjì ń fọ́ ìpín tó dájú láàárín ẹni tó ń fún àti ẹni tó ń gba. Ẹnikan tó lè fún ní ohun èlò ní ibi kan lè nílò ìrànlọ́wọ́ ẹlòmíràn ní ibi kejì. Ṣùgbọ́n àwọn ìtàn yàtọ̀ gidigidi: ìbáṣepọ̀ Kerere jẹ́ ìpè lẹ́yìn ìgbàlà, nígbà tí ipò Olo bẹ̀rẹ̀ ní ìjìyà àti ìkà. Ìtúmọ̀ jinlẹ̀ yẹ kí ó ṣe àyẹ̀wò ìbáṣepọ̀ láì ṣe àfihàn àfíkun àìtọ́ láàárín ìfowosowopo tó jẹ́ ti ìfẹ́ àti ìpò tó ní àṣẹ tí ẹlòmíràn kò lè kọ́ iṣẹ́ tí a yàn fún un.

Ìmúlò ní àwọn ẹlẹ́ri tó yàtọ̀

Àwọn àgbà ń gbọ́ ìlù, Legba ń rí àti ràn ní ọwọ́ láti dá àríyá ní ọgbà, àwọn obìnrin méjì ń bá onígbìn sọ̀rọ̀ taara, àti alábàáṣiṣẹ́ tuntun Kerere ń jẹ́wọ́ ìgbàlà lẹ́sẹkẹsẹ. Ìmúlò kò wá láti ẹ̀rí kan ṣoṣo. Ó lè jẹ́ ohun tí a gbọ́, ààlà, ìtàn ìwà, tàbí ìṣe tó wúlò. Ìtẹ̀síwájú àwọn fọ́ọ́mù wọ̀nyí yàtọ̀ ń jẹ́ kí àwọn ìtàn mẹ́rin má bàjẹ́ di òfin kan nípa bí a ṣe ń rí. Ó tún fi hàn ẹni tí kò tíì ní aṣoju tó peye: ìdáhùn Ajana àti ìgbé ayé ìyàwó àwọn obìnrin lẹ́yìn náà kò ṣe àfihàn, nítorí náà ìfẹ́ tàbí ìyípadà wọn kò lè jẹ́ kí a fi ìtàn náà parí.

Àwọn ìbéèrè tó ń jinlẹ̀ ìwádìí

Ṣé ìtàn ìlù sọ pé kí àwọn ọdọ rọ́pò àwọn àgbà?

Àwọn iṣẹlẹ̀ rẹ̀ ṣe àfihàn ìpinnu tó kéré síi. Olùgbé àgbàlagbà ní ìtumọ̀ tó níyelori tí àwọn àgbà kò lè ronú ní ìbẹ̀rẹ̀, ṣùgbọ́n àjọ ń pèsè àyè àti àpẹẹrẹ ìfihàn. Ọ̀kan nínú àwọn àgbà tún dáàbò bo pé ìṣe tó ṣeyebíye kì yóò rọ́pò ìṣòro àkọ́kọ́. Àyẹ̀wò yìí fi hàn pé ìmọ̀ ní a pin sípò oríṣìíríṣìí, kì í ṣe pé ọjọ́-ori ni ìdánimọ̀ tó pé ní ọ̀nà méjèèjì. Akẹ́kọ̀ọ́ àkókò yìí lè béèrè bóyá a jẹ́ kí ìmọ̀ tuntun jẹ́ mímọ̀ láì bẹ̀rẹ̀ ìfọwọ́sowọ́pọ̀ lẹsẹkẹsẹ. Ronú yìí yàtọ̀ sí ìlérí àgbáyé nípa bí gbogbo ẹ̀yà Ifá ṣe yẹ kí wọ́n yàn àgbàlagbà tàbí ọfiisi ìṣe.

Ṣé ìsanwó baba ní ìkẹyìn jẹ́ ìtúnṣe pátápátá fún ìwà Olo?

Ìtàn náà dá ìdásílẹ̀ Ajana àti ipo ẹ̀sìn tuntun fún Olo, ṣùgbọ́n kò ṣàpẹẹrẹ ìpinnu pátápátá fún ìkà tó ti ṣẹlẹ̀ tẹ́lẹ̀. Àwọn ohun èlò tí a dáwọ́ dúró ní ìbẹ̀rẹ̀ ní ìpinnu nígbà tí ìdílé onílé di aláìlera. Àyípadà yìí fi ìṣirò baba hàn láì yí ìwà rẹ̀ padà. Ìtúmọ̀ pẹ̀lú lè mọ̀ ìkìlọ̀ Olo nígbà tí ó ń kọ́, nígbà tí ó ń béèrè ohun tí ìfẹ́ àti ìmúlò yóò fẹ́ ju ìsanwó pajawiri lọ. Ìparí mímọ́ ìtàn náà kò yẹ kí a lo láti jẹ́ kí ìjìyà jẹ́ ohun tó yẹ tàbí láti ro pé ẹni tí a ṣe ìkà sí nípa iṣẹ́ gbọ́dọ̀ fara balẹ̀ lẹ́yìn tí a bá san owó fún un.

Kí ló dé tí àwọn ìtàn mẹ́rin fi ń yí ìtọ́sọ́nà ìrànlọ́wọ́ padà lọ́pọ̀ ìgbà?

Ìrànlọ́wọ́ wọn kì í jẹ́ ẹ̀kan ṣoṣo fún pípẹ́. Kerere dé ní ìfẹ̀, ṣùgbọ́n ó kọ́kọ́ gbà ẹlòmíràn là; onígbìn tó ń wá aya pàdé àwọn obìnrin tó ń wá ìdájọ́; àjọ tó níyì ń nílò ìmọ̀ tuntun ọdọ; onílé ń bẹ̀rẹ̀ lórí ẹni tó rà á. Àwọn àyípadà wọ̀nyí jẹ́ kí ìdánimọ̀ tó dájú gẹ́gẹ́ bí olùrànlọ́wọ́, olùgbà, olórí, àti ẹni tó wà nípò kékeré kó tó pé fún ìtàn ìbáṣepọ̀ pátápátá. Ìbéèrè tó ń ronú ni pé ìbáṣepọ̀ wo ni a ti tì mọ́lẹ̀ nípasẹ̀ orúkọ tí àwọn ènìyàn máa ń lò. Ìyẹn kò túmọ̀ sí pé gbogbo àìdájọ́ jẹ́ ìbáṣepọ̀ àfíkun: àìlera Olo láti kọ́ iṣẹ́ jẹ́ ìyàtọ̀ pàtàkì.

Ohun tí àwọn ìtàn mẹ́rin náà fi hàn pọ̀

Àwọn ìtàn mẹ́rin náà mú kí ìbáṣepọ̀ tuntun ṣeé ṣe nípasẹ̀ àwọn àtúnṣe ipò tó yàtọ̀, ṣùgbọ́n wọ́n kò fúnni ní ìmúlò ìwà rere tó rọrùn kan ṣoṣo. Ìpẹ̀yà pínútì ń lọ láti ẹ̀sùn sí ìgbéyàwó, tí ó fi sílẹ̀ pé agbára àti àṣẹ kò tíì dájú. Ìgbàlà Kerere dá ìbáṣepọ̀ tó ní ìpè sílẹ̀ kọjá ìbáṣepọ̀ ìdílé tó bàjẹ́. Ìdàná ń yí ìmọ̀ ìpàdé padà nípasẹ̀ àfihàn tó dá lórí ìṣeré tó ń gbọ́. Ìjà Olo dá ìní àti iṣẹ́ ìkà dúró nípasẹ̀ ìyípadà àrà òtítọ́. Ìbéèrè tí wọ́n ní pọ̀ jùlọ nípa ohun tí ẹlòmíràn lè fi kún tí àpèjúwe tó mọ́ mọ́ ti fi pamọ́.

Ìyàtọ̀ wọn ṣe pàtàkì gẹ́gẹ́ bíi: ẹ̀rí fún ìpinnu kan, ìpèsè ìgbéyàwó, ìbáṣepọ̀ àjọṣepọ̀, àti ìmọ̀lára lẹ́yìn ìkà ń bẹ ní àwọn àdájọ́ tó yàtọ̀. Àwọn ohun ìtàn Ibie tó dá lórí àṣà Yorùbá/Bini àti ohun ìtàn Fon Fá/vodun tí a sọ pé Maupoil kọ́ jẹ́ ẹlẹ́ri tó kópa pọ̀ ju àwọn àtúnṣe tó lè yí padà lọ. Nígbà tí a bá kà wọ́n pọ̀, wọ́n ń ṣe àfihàn bí a ṣe ń rí ìmọ̀lára, bí a ṣe ń dá a dúró, àti bí a ṣe ń bá a ṣe àdéhùn láì fi hàn pé ìpinnu kọọkan ń dá òmìnira gbogbo àwọn tó kópa dúró.

Ìgbé ayé pẹ̀lú Odù yìí

Ìgbé ayé tó ń bá a lọ tàbí ìbáṣepọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ ìmọ̀

Fún ẹni tí ìgbé ayé tàbí Odù ìbẹ̀rẹ̀ tí wọ́n gba jẹ́ Ògbè Ìwòrì, ìmọ̀lára lè jẹ́ ìbéèrè nípa àwọn ọ̀rọ̀ tó fi dá ìbáṣepọ̀ tuntun sílẹ̀. Ìgbàlà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìdílé tó bàjẹ́ ń jẹ́ kí ìfowosowopo ṣeé ṣe, nígbà tí ìtàn pínútì darapọ̀ ìdáríjì mọ́ ìbáṣepọ̀ tó kéré jùlọ. Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí ń dáàbò bo òfin tó rọrùn pé gbogbo ìbáṣepọ̀ tuntun ń mú ìdájọ́ òmìnira wá. Ẹni náà lè nílò láti yàtọ̀ àfikún tí a mọ̀ nífẹ̀ẹ́ sí láti ìtẹ́wọ́gbà tí a fi àwọn àṣẹ tó pọ̀ jù lọ lé lórí ìgbé ayé rẹ̀ sílẹ̀.

Ìdàná ọmọ ọdún tuntun ń fi ìbéèrè míì hàn: ẹ̀sùn tó nira ń di mímọ̀ nípasẹ̀ ọgbọ́n, ìrírí pínpọ̀, àti àgbà tó ń da ìpàdé padà sí ìbéèrè àkọ́kọ́. Ìtàn Fon Olo ń fi ààlà kan hàn tí ó gbọ́dọ̀ wà ní kedere. Ìjìyà ẹrú àti iṣẹ́ ìkà kì í ṣe àìṣeyọrí ìbáṣepọ̀ àjọṣepọ̀; ìfarapa Legba àti ìyípadà ibi mímọ́ Olo ń dá ìní dúró pátápátá.

Ní gbogbo àyípadà, àmì tí a gba lè ṣe àfihàn àdájọ́ tó péye nípa àfikún, òmìnira, àti ẹ̀rí. Ẹni lè nílò ìfowosowopo, àfihàn gbangba, tàbí ìkìlọ̀ sí ìbáṣepọ̀ ìkà. Àwọn ìtàn kò fúnni ní àfihàn àfihàn àìyípadà. Wọ́n ń béèrè irú ìmọ̀lára wo ni àyíká kan ń fẹ́ àti àwọn owó tí kò tíì dájú tí ó kù lẹ́yìn ìbáṣepọ̀ tó hàn gbangba.

Ìjíròrò pàtó àti ìbéèrè rẹ̀

Ìjíròrò tó ní Ògbè Ìwòrì lè yàtọ̀ sí àwọn àyíká tó dà bí ìbẹ̀rẹ̀ tuntun. Ìgbàlà Kerere ń dá ìbáṣepọ̀ sílẹ̀ nípasẹ̀ àfikún ṣáájú pípa owó pọ̀. Ìtàn pínútì ń gbé ìbéèrè tó nira jù lọ kalẹ̀ nípa ìdáríjì tí ẹni tó ń pè ẹ̀sùn ní àṣẹ lórí rẹ̀. Ìfihàn ìdàná nípa ìpinnu kan tí àwọn olùgbọ́ ń nílò ẹ̀rí. Ìpò Fon Fá Olo nípa ẹrú àti ìkà, níbi tí ìbéèrè ìbáṣepọ̀ tó dára jù lọ kò lè sọ ìpò ìkà náà di mímọ̀.

Nítorí náà, oníṣègùn lè ṣàyẹ̀wò ohun tí a ń wá: ìkíni, ìmúlò ẹ̀rí, ìfowosowopo ohun-èlò, tàbí òmìnira kúrò ní ìṣàkóso. Tálọ lè kọ ìbáṣepọ̀ tó wà lórí tábìlì? Ṣé ìpàdé tó ní ìbànújẹ ń fúnni ní àǹfààní tó ní ìtẹ́lọ́run láti fi ìmọ̀ hàn? Ṣé ìpèsè ìdáríjì darapọ̀ mọ́ àwọn ìbéèrè tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ìtúnṣe ìpalára àkọ́kọ́? Àwọn ìbéèrè wọ̀nyí tẹ̀lé àwọn àpẹẹrẹ gangan láì sọ pé alejo jẹ́ olùjìyà, olè, ọlọ́gbọ́n, tàbí olùgbàlà.

Agbara ẹ̀sìn ṣi ń yàtọ̀. Ìbáṣepọ̀ adágún pẹ̀lú Olokun àti Osanyin, àyíká ìtàn ìdáná, àti ìfarapa Legba nínú ìtàn Fon kò yẹ kí wọ́n darapọ̀ sí ẹ̀mí ìrànlọ́wọ́ àtàwọn míì. Ìpinnu pàtó jẹ́ ìpàdé nípa ìbéèrè kan pàtó, kì í ṣe ẹ̀rí aifọwọ́yẹ fún ìbáṣepọ̀ pípẹ́ tàbí àṣẹ láti ṣe àfihàn ìpinnu ìtàn àrà òtítọ́.

Àwọn àǹfààní tó dára àti àwọn àǹfààní tó burú

Ní ìmúlò rere, ìmọ̀lára lè dá ìbáṣepọ̀ kan sílẹ̀ níbi tí àfikún tòótọ́ ti ní ìtẹ́lọ́run. Ìrànlọ́wọ́ Kerere ń ṣí ìṣèpọ̀ ọgbà; ìdàná ń jẹ́ kí ìpinnu tó ní ìjà jẹ́ kó ṣeé nírírí àti kó ṣeé dájọ́; ìkìlọ̀ Olo ń fọ ìmọ̀lára pé rira kì í pa ìdá ènìyàn run. Àwọn àyíká yàtọ̀, ṣùgbọ́n ọkọọkan ń fi ohun tí àpèjúwe àtijọ́ fi pamọ́ hàn. Agbara ẹ̀sìn ń ràn lọ́wọ́ láti yí ìbáṣepọ̀ padà ju kí ó ṣe kó orúkọ ẹnikan dára nínú rẹ̀ lọ.

Ní ìmúlò tó burú, ìpinnu tó hàn gbangba lè pa àṣẹ àìdọ́gba mọ́. Ìdáríjì lè dá ẹni tí kò ní agbára mọ́ àwọn ọ̀rọ̀ tí ẹni tó ń pè ẹ̀sùn ṣètò; ìsanwó pajawiri lè mú kí a dá ẹni sílẹ̀ láì tún ìkà tó ti wá ṣe; ìṣe àṣeyọrí lè yọ àwọn olùgbọ́ lẹ́nu láti ṣàyẹ̀wò ẹ̀sùn àkọ́kọ́. Iré tàbí àyíká tó burú kì í ṣe àfihàn láti inú àmì nìkan. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ń béèrè ohun tí òmìnira, ẹ̀rí, àti ìmọ̀lára ṣeé ṣe ní tòótọ́, nígbà tí wọ́n ń pa àfihàn àjọṣepọ̀ mọ́ àti ìparí ẹ̀tọ́ ìní lórí ènìyàn mọ́.

Àpẹẹrẹ àyíká ní ìgbé ayé ojoojúmọ́

Ní ìmọ̀ràn, aṣáájú iṣẹ́ ọwọ́ tí a ti lé kúrò níbi iṣẹ́ rẹ̀ ràn wọ́n lọ́wọ́ láti dènà ìṣàn omi tó lè ṣẹlẹ̀ ní ilé iṣẹ́ kan, tí onílé náà sì fún un ní àyè láti gbé. Ìfọwọ́sowọpọ̀ wọn tó wúlò jọra pẹ̀lú ìgbàgbé ìránṣẹ́ tó wáyé lẹ́gbẹ̀ẹ́ omi níbi tí a ti ń gbà á. Olùdáṣẹ́ iṣẹ́ tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ náà fún aṣáájú iṣẹ́ ọwọ́ mìíràn ní àforíjìn fún ìpẹ̀yà tí wọ́n jà lórí rẹ̀, ṣùgbọ́n nígbà tí ó bá gba àwọn ojúṣe ẹni kọọkan tí kò ní í ṣe pẹ̀lú ìbàjẹ́ náà. Aṣáájú iṣẹ́ ọwọ́ náà kọ́kọ́ pè gbogbo ìpèsè méjèèjì ní ìfẹ́ràn torí pé ọkọọkan ń fún un ní àyè láti gbé. Ìfọwọ́ṣọ̀kan àwọn àpẹẹrẹ náà ràn án lọ́wọ́ láti rí àwọn ọ̀rọ̀ tó yàtọ̀: ìkópa lè dá ìbáṣepọ̀ sílẹ̀, nígbà tí àforíjìn lè di ọ̀nà ìmúlò. Bí ó bá dá àṣà iṣẹ́ ọwọ́ tuntun sílẹ̀, ìtàn ìpẹ̀yà ìdànáàbò sọ pé kí ó jẹ́ kí iye rẹ̀ hàn gbangba dípò kí ó bẹ̀rẹ̀ sí ní bẹ̀rẹ̀ ìgbàgbọ́ lẹsẹkẹsẹ. Ìṣẹ̀lẹ̀ àpẹẹrẹ yìí fi hàn ìdájọ́ láàárín àwọn ìbáṣepọ̀; kò fi iṣẹ́ àìlera ṣe ẹrú, tàbí kí ó ṣe àfihàn ìbáṣepọ̀ ìṣe àṣà.

Àwọn orísun àti àyíká ìtẹ̀síwájú ìkànsí

Àwọn ẹlẹ́ri ìtàn méjì àkọ́kọ́

Àwọn ìtàn tí a yàn jẹ́ ìtàn ẹnu Cuba tí a fi sínú àkójọpọ̀ ọ̀pọ̀ èdè àtijọ́. Ìtumọ̀ àkókò wọn kò jẹ́ ẹ̀rí míì. Ìtọ́kasí Mandinka jẹ́ ti àtòjọ orísun míì, kò sì dá ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn méjèèjì tí a yàn dúró.

Àwọn àpẹẹrẹ ìtàn ni a ṣe àkótán lọ́tọ̀. Ìmọ̀lára ìgbésí ayé jẹ́ ìtumọ̀ àkókò.Bá a ṣe dá àwọn ìtẹ̀síwájú ìtọ́kasí wọ̀nyí sílẹ̀ ṣàlàyé ọ̀nà àgbà ti orísun àti ìyàtọ̀ láàárín àpilẹ̀kọ ìtọ́kasí àti ìmúlò ìjìnlẹ̀ ẹni.

Àwọn ẹlẹ́ri míì tí a darukọ

• Osamaro Iyamu Ibie. Àkọlé orísun tó ṣàfihàn ṣáájú àfihàn àjọyọ̀ tí ó ní ìjìnlẹ̀ ọmọ ọdẹ àti ìlù rẹ̀.

• Bernard Maupoil; Ìtàn Fon Fá/vodun. Ìtọ́kasí àgbègbè náà kọ́wé dájú, ṣùgbọ́n àpá náà lo vodun, Fá, Legba, Olufon, àti Ajana, tí ó sì yàn àwọn ibi oko/ilé tó yàtọ̀.

Àwọn akọ́lé onkọ̀wé Afirika jẹ́ àfihàn àkójọpọ̀ tó dájú, kì í ṣe àtúnṣe àtọkànwá. Ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ ní àṣìṣe lẹ́gbẹ̀ẹ́ ìfihàn ìlù kò yí ìtàn àṣà àti ohun èlò padà. Ìtàn Fon gbọ́dọ̀ pa ìṣẹ́ ẹrú àti ìmúlò nípò àṣẹ gẹ́gẹ́ bí ìtàn ìtàn, láì fọwọ́sowọpọ̀ tàbí láì fi àwọn àfihàn rẹ̀ ṣe àfihàn gbogbo Yorùbá.

Ìdánimọ̀ ìwé ìtàn

• C. Osamaro Ibie. Ifism: Ìṣẹ́ Pípé Orunmila. Lagos; ìtẹ̀jáde ọ̀pọ̀ ìwé tí bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 1986.Ìkọ̀wé àkọsílẹ̀ ìkànsí ìkànsí ìwé ìtàn. Ìkọ̀wé ìkànsí ìwé ìtàn tó ní ìtàn ẹlẹ́ri tí a darukọ. Ìtẹ̀jáde gangan, ẹ̀dá àti ojú ìwé ìtàn tí a fi ránṣẹ́ kò tíì jẹ́ àfihàn lọ́tọ̀.

• Bernard Maupoil. Ìmọ̀ ẹ̀rọ ilẹ̀ ayé àtijọ́ ní Ilẹ̀ Òkúta Ẹrú. Párísì: Ilé-ẹ̀kọ́ ìtàn-èdá ènìyàn, 1943.Ìkọ̀wé àtòkọ ìkàwé. Àkọsílẹ̀ ìtàn ìwé fún ẹlẹ́ri Fá Fon; Àṣà Fon àti Yorùbá ń pa àyíká wọn mọ́.

Kà ìlànà orísun àti àyíká ìmọ̀ ọ̀jọ̀gbọ́n tó gbooro.

Àwọn ìjápọ̀ àtòkọ ìwé ń tọ́ka sí àwọn iṣẹ́ tí a tẹ̀ jáde àti àwọn onkọ̀wé wọn. Wọ́n yàtọ̀ sí ẹ̀rí ìtàn àkọsílẹ̀ ọ̀kan tàbí ìtọ́kasí. Àfíkun àtẹ̀jáde àti ìṣọ̀kan tó wà lókè jẹ́ ìtumọ̀ onkọ̀wé. Àwọn ìwé onkọ̀wé àti àwọn alábàáṣiṣẹ́ Academy tó wà ní isalẹ fún ìtẹ̀síwájú ìmọ̀; àwọn ìjápọ̀ tita wọn yàtọ̀ sí àwọn ìtọ́kasí orísun.

Tẹ̀síwájú nínú ẹbí

Ìtẹ̀síwájú ṣáájú: Ògbè Òyèkú · Ìtẹ̀síwájú tó tẹ̀lé: Ògbè Òdí

Gbogbo ìtẹ̀síwájú Ògbè mẹ́rìnlá · Ìforúkọsílẹ̀ Odù yìí ní Academy